 |
| daidyasudan-temple-lonar-buldhana |
लोणार परिसराचा ऐतिहासिक वारसा
लोणार भाग इतिहास, निसर्ग आणि भूगर्भशास्त्र यांचं अनोखं मिश्रण आहे. या परिसरात प्राचीन मंदिरे, दुर्मिळ खडकांचे स्तर आणि जगात दुर्मिळ आढळणारे उल्कापातामुळे निर्माण झालेले खाऱ्या पाण्याचे सरोवर अशा अनेक गोष्टी पाहायला मिळतात. येथील जैवविविधता आणि विलोभनीय निसर्ग पर्यटकांना भुरळ घालतो.
लोणार सरोवर का महत्त्वाचं मानलं जातं?
लोणार सरोवर हे जगातील मोजक्या बॅसाल्टिक खडकातील 'इम्पॅक्ट क्रेटर' पैकी एक आहे. सुमारे ५२,००० वर्षांपूर्वी महाकाय उल्कापात होऊन तयार झालेलं हे सरोवर भूगर्भशास्त्र आणि खगोलविज्ञानासाठी अभ्यासाचं जागतिक केंद्र आहे.
अद्वितीय नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक वारसा
हे सरोवर केवळ ज्वालामुखीजन्य खडकामुळेच नव्हे, तर त्यातील क्षारयुक्त आणि विम्ल (Alkaline) पाण्याच्या वैशिष्ट्यामुळेही ओळखले जाते. सरोवराभोवती असलेले घनदाट जंगल, दुर्मिळ पक्षी आणि १० व्या शतकातील कोरीव दैत्यसुदन मंदिर पर्यटकांना निसर्ग व इतिहासाची अनोखी भेट घडवते.
दैत्यसुदन मंदिराचा उगम आणि स्थापत्यशैली
दैत्यसुदन मंदिराचं बांधकाम बाराव्या शतकात झालं. चालुक्य राजवंशाची वास्तुकला त्या काळात अत्यंत विकसित आणि भव्य मानली जात असे.स्थापत्यशास्त्राचा अजोड नमुना: हेमाडपंती शैली
दैत्यसुदन मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून ते हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचा एक उत्कृष्ट आविष्कार आहे. या मंदिराची सर्वात मोठी विशेषता म्हणजे याची ताराकृती (Stellated) पायाची रचना. वरून पाहिल्यास हे मंदिर एखाद्या उमललेल्या कमळासारखे किंवा ताऱ्यासारखे दिसते. ही रचना मंदिराला केवळ सौंदर्यच प्रदान करत नाही, तर भूकंपरोधक मजबूतीदेखील देते. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर असलेल्या कोनाड्यांमुळे प्रकाशाचा खेळ सतत बदलत असतो, ज्यामुळे शिल्पांमधील सजीवता अधिक उठून दिसते.
शिल्पकलेतील बारकावे आणि सामाजिक चित्रण
मंदिराच्या बाह्य भागावरील शिल्पकला केवळ पौराणिक कथांपुरती मर्यादित नाही. येथे त्या काळातील सामाजिक जीवनाचे प्रतिबिंब पाहायला मिळते. युद्धाचे प्रसंग, वाद्ये वाजवणारे कलाकार, आणि शृंगारिक भाव दर्शवणाऱ्या 'सुरसुंदरी' यांची शिल्पे मानवी भावनांचे दर्शन घडवतात. विशेषतः, विष्णूच्या दशावतारांचे कोरीव काम इतके सूक्ष्म आहे की, मूर्तींच्या अलंकारांमधील बारीक नक्षीदेखील स्पष्टपणे जाणवते.ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
लोणार सरोवराच्या काठावर वसलेले हे मंदिर 'लवणासुर' नावाच्या राक्षसावर भगवान विष्णूंनी मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक मानले जाते. या मंदिराचे दगड एकमेकांवर अशा कौशल्याने रचलेले आहेत की, त्यात चुन्याचा वापर नगण्य आहे. काळाच्या ओघात अनेक आक्रमणे सोसूनही, या मंदिराचे सौंदर्य आजही टिकून आहे. हे मंदिर विदर्भ आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची साक्ष देते, जे पर्यटकांना आणि इतिहासप्रेमींना आजही थक्क करते.इराणशी जोडलेली सांस्कृतिक कडी
दैत्यसुदन मंदिराचं विशेष महत्त्व म्हणजे याचा इराणशी असलेला आश्चर्यकारक संबंध.राजा खुसरोग आणि चालुक्य राजांची ऐतिहासिक मैत्री
चालुक्य राजवंशाच्या काळात भारताचे इराणसोबत (ससाॅनियन साम्राज्य) व्यापारी आणि राजनैतिक संबंध अत्यंत दृढ होते. इतिहासकारांच्या मते, दुसरा पुलकेशी या चालुक्य राजाने इराणचा राजा खुसरू परवेझ (Khusrau II) याच्या दरबारात आपले राजदूत पाठवले होते.मागील बाजूस दिसणारी इराणी शैलीची झलक
मंदिराच्या मागील बाजूला कोरलेली रचना आणि नमुने हे भारतीय आणि इराणी कलेचं मिश्रण दर्शवतात. महाराष्ट्रात अशी शैली फार कमी ठिकाणी आढळते.सूर्यकिरणोत्सवाचं अनोखं वैशिष्ट्य
सूर्यकिरणोत्सवाचं अनोखं वैशिष्ट्य: लोणार येथील दैत्यसुदन मंदिराचं हे वैशिष्ट्य म्हणजे वर्षातील सर्वात मोठ्या दिवसाच्या (Summer Solstice) आसपास दिसणारा प्रकाशाचा अद्भुत खेळ. यादवकालीन हेमाडपंथी शिल्पकारांनी मंदिराचे बांधकाम करताना दिशा, उंची आणि सूर्यप्रकाशाच्या कोनाचे इतके अचूक गणित वापरले आहे की, वर्षातील विशिष्ट दिवशी सूर्यकिरणे थेट गाभाऱ्यात पोहोचतात. या स्थापत्यकलेच्या चमत्कारालाच 'सूर्यकिरणोत्सव' असे म्हणतात.
शिखरातील सूक्ष्म छिद्रातून पडणारे सूर्यकिरण: मंदिराच्या मुख्य शिखरामध्ये (कळसाच्या जवळ) एक अत्यंत लहान सूक्ष्म छिद्र किंवा झरोका ठेवलेला आहे. खगोलीय घटनेच्या दिवशी, पहाटेच्या किंवा सकाळच्या पहिल्या प्रहरातील सूर्यकिरणे या छिद्रातून अत्यंत वेगाने आणि सरळ रेषेत प्रवेश करतात. हे किरण कोणत्याही अडथळ्याविना मंदिराच्या मुख्य मंडपातून पुढे सरकतात आणि थेट गर्भगृहातील (Sanctum Sanctorum) मध्यभागी असलेल्या भगवान विष्णूच्या मूर्तीवर अचूकपणे पडतात. हा प्रकाश मूर्तीच्या चरणांवरून मुखापर्यंत पोहोचतो, तेव्हा मूर्ती तेजस्वी सोन्यासारख्या प्रकाशाने उजळून निघते.
सलग पाच दिवस दिसणारा प्रकाशाचा खेळ: हा अत्यंत अचूक आणि विस्मयकारक प्रकाशाचा खेळ सलग पाच दिवसांसाठी अनुभवता येतो. या पाच दिवसांमध्ये, सूर्य उगवण्याच्या वेळी, काही मिनिटांसाठी, हा प्रकाशाचा नैसर्गिक अभिषेक (Natural Abhisheka) मूर्तीवर होतो. हे केवळ स्थापत्यकलेचे नव्हे, तर खगोलशास्त्राचेही एक मोठे यश आहे. या क्षणी मंदिरातील वातावरण भक्तांसाठी अत्यंत शांत, पवित्र आणि दिव्य अनुभव देणारे ठरते, ज्यामुळे या मंदिराच्या प्राचीन वैभवशाली इतिहासाची आणि ज्ञानाची प्रचिती येते.
मंदिराचा शोध आणि पुनर्बांधणीची कथा
मंदिराचा शोध आणि पुनर्बांधणीची कथा: दैत्यसुदन मंदिर, बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार येथील ऐतिहासिक उल्कापाताच्या सरोवराजवळ स्थित आहे. हे मंदिर सुमारे १२ व्या शतकात यादवकालीन हेमाडपंथी शैलीमध्ये बांधले गेले, जे स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. मध्ययुगीन काळात झालेल्या परकीय आक्रमणांमुळे या मंदिराच्या भव्य वास्तूची मोठ्या प्रमाणावर नासधूस झाली. अनेक शतके हे मंदिर दुर्लक्षित राहिल्यामुळे, त्याचा मोठा भाग मातीच्या ढिगाऱ्याखाली दडला गेला.
परकीय आक्रमणात मातीखाली दडलेलं मंदिर: काही शतकांपूर्वी, या मंदिराभोवती पांढऱ्या मातीचे आणि दगडांचे ढिगारे जमा झाले होते, ज्यामुळे ते पूर्णपणे जमिनीखाली गाडले गेले. स्थानिक लोकांनी जेव्हा हे मंदिर पुन्हा शोधून काढले, तेव्हा केवळ काही खांब आणि शिखराचा भाग दिसत होता. उत्खननानंतर मंदिराची मूळ रचना, नक्षीदार खांब आणि बाहेरील भिंतींवरील सूक्ष्म कोरीव काम पुन्हा उजेडात आले. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर दैत्य, देवता आणि अप्सरांच्या सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत, जे हेमाडपंथी वास्तुकलेचे वैशिष्ट्य आहे.
प्राथमिक मूर्ती न सापडल्यामुळे नवी मूर्ती स्थापनेची प्रक्रिया: मंदिराचे जीर्णोद्धार कार्य सुरू झाल्यानंतर, भगवान विष्णूची मूळ मूर्ती त्या जागी उपलब्ध झाली नाही. त्यामुळे, नागपूरकर भोसले घराण्याच्या राजांच्या (ज्यांचे विदर्भात मोठे राज्य होते) मदतीने आणि सक्रिय सहभागाने मंदिरासाठी एक नवीन आणि देखणी मूर्ती बनवून आणली गेली. ही नवी मूर्ती शास्त्राप्रमाणे मंदिरात पुनःस्थापित करण्यात आली, ज्यामुळे मंदिराचे धार्मिक पावित्र्य पुन्हा स्थापित झाले. हे मंदिर आजही त्याच्या अद्वितीय बांधणीसाठी जगभर ओळखले जाते.
0 टिप्पण्या