मोबाईलचे व्यसन म्हणजे काय आणि त्याचे काय परिणाम होतात?

मोबाईलचे व्यसन

आज एकविसाव्या शतकात माणसाने खूप मोठी प्रगती केली आहे. या बदलत्या काळाचे जिवंत उदाहरण म्हणजे आपल्या रोजच्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनलेला स्मार्टफोन, म्हणजेच मोबाईल. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत मोबाईल आपल्या जवळच  असतो. पण, ही उपयुक्त सुविधा हळूहळू आपल्या सवयींवर कधी हावी होते आणि ती सवय कधी व्यसनाचे रूप धारण करते, याची जाणीव आपल्याला होत नाही.

मोबाईलचे व्यसन म्हणजे नक्की काय? (What is Mobile Addiction?)

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा एखादी व्यक्ती विनाकारण आणि गरजेपेक्षा जास्त वेळ मोबाईलमध्ये घालवते आणि मोबाईल नसेल  त्या व्यक्तीला अस्वस्थ वाटू लागते, तेव्हा त्याला 'मोबाईल अ‍ॅडिक्शन' किंवा 'नोमोफोबिया' (Nomophobia - No Mobile Phone Phobia) असे म्हणतात.

हे व्यसन अमली पदार्थांच्या व्यसनासारखेच असते. जेव्हा आपण सोशल मीडियावर एखादी पोस्ट टाकतो आणि त्याला 'लाईक्स' मिळतात, तेव्हा आपल्या मेंदूत 'डोपामाइन' (Dopamine) नावाचे रसायन तयार होते, ज्यामुळे आपल्याला आनंद मिळतो. हाच आनंद वारंवार मिळवण्यासाठी आपण तासनतास मोबाईल स्क्रोल करत राहतो आणि त्यामध्ये वेळ वाया घालतो.

मोबाईलच्या व्यसनाची लक्षणे

तुम्हाला किंवा तुमच्या जवळच्या व्यक्तीला मोबाईलचे व्यसन लागले आहे का, हे खालील लक्षणांवरून ओळखता येते:

• सकाळी उठल्या उठल्या पहिले मोबाईल बघणे. 
• प्रत्येक ५ ते १० मिनिटाला काम नसताना विनाकारण मोबाईलचे नोटिफिकेशन चेक करणे.
• मोबाईलची बॅटरी कमी झाली किंवा मोबाइलची रेंज गेल्यावर खूप चिडचिड होणे.
• जेवताना, चालताना किंवा कोणाशी बोलतानासुद्धा सतत मोबाईल बघणे.
• रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल पाहणे आणि त्यामुळे झोप पूर्ण न होणे.

मोबाईलच्या व्यसनाचे परिणाम

मोबाईलच्या अतिवापरामुळे केवळ वेळेचे नुकसान होत नाही, तर आपले आरोग्य, मानसिक शांतता आणि सामाजिक जीवनही धोक्यात येते.

१. मोबाईलचे शारीरिक आरोग्यावर होणारे परिणाम:

• डोळ्यांच्या समस्या: सतत मोबाईलच्या स्क्रीनकडे बघितल्यामुळे डोळ्यांची आग होते, डोळे कोरडे पडतात आणि डोळ्यात पाणी येते. यामुळे डोळ्यांवर ताण येतो आणि कमी वयातच चष्मा लागण्याची शक्यता असते.
• मान आणि पाठदुखी: आपण तासनतास मान खाली घालून मोबाईलचा वापर करतो. यामुळे मानेच्या मणक्यावर खूप ताण येतो आणि मान किंवा पाठ कायमची दुखायला लागते. यालाच आजकाल डॉक्टर 'टेक्स्ट नेक' म्हणतात.
• वजन वाढणे: मोबाईल हातात असला की आपण एकाच जागी तासनतास बसून राहतो. कोणतीही हालचाल किंवा व्यायाम न झाल्यामुळे शरीराची चरबी वाढते आणि त्यामुळे लठ्ठपणा किंवा वजन वाढू लागते, लठ्ठपणामुळे पुढे चालून हृदयविकाराचे धोके वाढतात.
• झोप न लागणे (निद्रानाश): मोबाईलमधून जो 'निळा प्रकाश' बाहेर पडतो, तो आपल्या मेंदूला 'आता रात्र झाली आहे' असे समजू देत नाही. यामुळे आपली नैसर्गिक झोप उडते. रात्री नीट झोप न झाल्यामुळे दिवसभर चिडचिड होते आणि थकवा जाणवतो.

२. मोबाईलचे मानसिक आरोग्यावर होणारे परिणाम:

• एकाग्रतेचा अभाव: सततच्या नोटिफिकेशन्समुळे आपण कोणत्याही कामावर लक्ष केंद्रित करू शकत नाही. विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासावर याचा मोठा परिणाम होतो.
• तणाव आणि नैराश्य (Depression): सोशल मीडियावरील इतरांचे 'दिखाऊ' आयुष्य पाहून स्वतःच्या आयुष्याची तुलना करणे आणि त्यातून न्यूनगंड निर्माण होणे, हे नैराश्याचे मुख्य कारण बनत आहे.
• स्मरणशक्ती कमी होणे: आता आपण साध्या गोष्टींसाठीही गुगलवर अवलंबून असतो, त्यामुळे आपल्या मेंदूची विचार करण्याची आणि गोष्टी लक्षात ठेवण्याची क्षमता कमी होत चालली आहे.

३. सामाजिक आणि कौटुंबिक परिणाम:

• संवादाचा अभाव: एकाच घरात राहूनही घरातील माणसे एकमेकांशी बोलण्याऐवजी मोबाईलवर चॅटिंग करण्यात व्यस्त असतात. यामुळे नात्यांमधील ओलावा कमी होत आहे.
• अपघातांचे प्रमाण: रस्त्यावरून चालताना किंवा गाडी चालवताना मोबाईल वापरल्यामुळे होणाऱ्या अपघातांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे.

या व्यसनातून बाहेर कसे पडायचे? (काही उपाय)

मोबाईल पूर्णपणे बंद करणे शक्य नाही, पण त्याचा वापर मर्यादित ठेवणे आपल्या हातात आहे.

• डिजिटल डिटॉक्स: आठवड्यातून किमान एक दिवस किंवा दिवसातून काही तास (उदा. रात्री ८ नंतर) मोबाईल पूर्णपणे बाजूला ठेवा.
• नोटिफिकेशन्स बंद करा: गरजेच्या नसलेल्या अ‍ॅप्सचे नोटिफिकेशन्स बंद करा, जेणेकरून तुमचे लक्ष वारंवार मोबाईलकडे जाणार नाही.
• जेवताना आणि झोपताना फोन नको: जेवताना कुटुंबाशी संवाद साधा आणि झोपण्यापूर्वी किमान एक तास आधी फोन लांब ठेवा.
• छंद जोपासा: रिकाम्या वेळेत मोबाईल बघण्याऐवजी वाचन, व्यायाम किंवा मैदानी खेळ खेळा.

निष्कर्ष

तंत्रज्ञान हे आपल्या मदतीसाठी बनले आहे, आपल्याला त्रास देण्यासाठी नाही. जोपर्यंत मोबाईल आपल्या सांगण्यानुसार चालतो, तोपर्यंत तो एक चांगला 'सेवक' आहे. पण जेव्हा आपण मोबाईलच्या सांगण्यानुसार वागायला लागतो, तेव्हा तो आपला 'मालक' बनतो—आणि हीच खरी धोक्याची खुण आहे.

आज आपण प्रत्येक आनंद मोबाईलच्या कॅमेऱ्यात पकडण्याच्या नादात तो मनापासून जगायलाच विसरलो आहोत. म्हणून, फोटो काढण्यापेक्षा तो क्षण डोळे भरून पहा आणि मनापासून अनुभवा. शेवटी एकच लक्षात ठेवा, तंत्रज्ञानाचा वापर सोयीसाठी करा, त्याचे गुलाम बनू नका.